ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପର୍ବ ହେଉଛି ‘ସ୍ନାନଯାତ୍ରା’ ବା ‘ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା’। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ଏହି ମହାସ୍ନାନ ଉତ୍ସବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଭାବର ସହ ପାଳନ କରାଯାଏ।
ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ହେଉଛି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ନାନ ବିଧି। ଏହି ଦିନ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି (ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ଶ୍ରୀସୁଦର୍ଶନ) ରତ୍ନବେଦୀ ଛାଡ଼ି ପହଣ୍ଡି ବିଜେରେ ଆସି ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
୧୦୮ ଗରା ଜଳରେ ମହାସ୍ନାନ: ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ କୂଅ (ସୁନା କୂଅ)ରୁ ସଂଗୃହୀତ ୧୦୮ ଗରା ପବିତ୍ର ତଥା ସୁବାସିତ ଜଳରେ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ।
ଜଳ ବଣ୍ଟନ: ଏହି ୧୦୮ ଗରା ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ୩୫ ଗରା, ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ୩୩ ଗରା, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ୨୨ ଗରା ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ୧୮ ଗରା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଇଥାଏ।
ଗଜାନନ ବେଶ (ହାତୀ ବେଶ): ସ୍ନାନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିରଳ ‘ହାତୀ ବେଶ’ ବା ‘ଗଜାନନ ବେଶ’ରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ନାନଯାତ୍ରାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଏହି ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରା ପଛରେ ଏକାଧିକ ପୌରାଣିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏବଂ ବ୍ୟାବହାରିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିହିତ ଅଛି:
୧. ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଦିବସ (ଜନ୍ମଦିନ): ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ହିଁ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରଥମେ ଦାରୁ ରୂପରେ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଦିନଟିକୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଜନ୍ମଦିନ ବୋଲି ଧରାଯାଏ ଏବଂ ଜନ୍ମୋତ୍ସବ ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ରାଜକୀୟ ଢଙ୍ଗରେ ମହାସ୍ନାନ କରାଯାଏ।
୨. ମାନବୀୟ ଲୀଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ (ଅଣସର ବିଧି): ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମାନବୀୟ ଲୀଳା। ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନାନ କରିବା କାରଣରୁ ମଣିଷଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଅଣସର’ ବା ‘ଅନବସର’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ୧୫ ଦିନ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ବୈଦ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଶମୂଳ ମୋଦକ, ଫୁଲୁରୀ ତେଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଉପଚାର କରାଯାଏ। ଏହା ଭଗବାନ ଏବଂ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।
୩. ସର୍ବସାଧାରଣ ଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗ (ପତିତପାବନ ନୀତି): ଯେଉଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ବର୍ଷସାରା ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପକୁ ଆସନ୍ତି। ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପଟି ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ, ଏହା ଜାତି, ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ।
୪. ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରସ୍ତୁତି: ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରାର ମୂଳଦୁଆ। ୧୫ ଦିନର ଅଣସର ଗୁପ୍ତ ସେବା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ‘ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ’ ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ପରେ ହିଁ ପ୍ରଭୁ ଭାଇଭଉଣୀଙ୍କ ସହ ରଥରେ ବସି ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର (ମାଉସୀ ମା’ ମନ୍ଦିର) ଅଭିମୁଖେ ବାହାରନ୍ତି।
ସ୍ନାନଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ଦର୍ଶନ ଯାହା ଶିଖାଏ ଯେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ନିଜ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। ନିଜକୁ ମାନବୀୟ ପ୍ରକୃତି ସହ ସାମିଲ କରି, ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି ଯେ ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଭକ୍ତର ଭଗବାନ ଏବଂ ସମଗ୍ର ମାନବ ଜାତିର ନାଥ।
