ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ବିବାହିତ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରୱା ଚୌଥ ହେଉଛି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ତଥା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ। ସଜ୍ଜିତ ପୂଜା ଥାଳି, ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗର ଚୁଡ଼ି, ହାତରେ ସୁନ୍ଦର ମେହେନ୍ଦି ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ପୋଷାକରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମହିଳାମାନେ ଏହି ଦିନ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କାମନା କରି ନିର୍ଜଳା ଉପବାସ ରଖିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାୟତଃ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଏହା ବହୁଳ ଭାବେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏବେ ଦେଶ ତଥା ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରା ବେଶ୍ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହାସଲ କରିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରେମ, ଆସ୍ଥା ଏବଂ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ।
କରୱା ଚୌଥର ରୀତିନୀତି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ। ଭୋର ସମୟରେ ମହିଳାମାନେ ‘ସରଗୀ’ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ସେମାନଙ୍କ ଶାଶୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କିମ୍ବା ଉପହାର ସ୍ୱରୂପ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ଏହି ସରଗୀରେ ଫଳ, ଶୁଖିଲା ଫଳ (ଡ୍ରାଏ ଫ୍ରୁଟ୍ସ), ମିଠା ଏବଂ କ୍ଷୀର ଭଳି ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଥାଏ, ଯାହା ଦିନସାରା ଉପବାସ ରହିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ। ପାରିବାରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସରଗୀ କେବଳ ଏକ ଖାଦ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଶାଶୁ ଓ ବୋହୂ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ନେହ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଏବଂ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ମହିଳାମାନେ ଜଳସ୍ପର୍ଶ ନକରି ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି।
ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ମହିଳାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମା’ ପାର୍ବତୀ, ପ୍ରଭୁ ଶିବ ଏବଂ ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ କରୱା ଚୌଥ ବ୍ରତ କଥା ପାଠ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରାଯାଏ। ‘କରୱା’ ଅର୍ଥ ଏକ ମାଟିର ପାତ୍ର ଏବଂ ‘ଚୌଥ’ ଅର୍ଥ ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥି। ଏହି ମାଟି ପାତ୍ରକୁ ପୂଜାରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉପଚାର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ସନ୍ଧ୍ୟା ପରେ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବା କ୍ଷଣି ମହିଳାମାନେ ଚାଲୁଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଥମେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତା’ପରେ ସେହି ଚାଲୁଣୀରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହାପରେ ସ୍ୱାମୀ ନିଜ ହାତରେ ପାଣି ଓ ମିଠା ଖୁଆଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରାଇଥାନ୍ତି।
ଏହି ପର୍ବ ସହିତ ଅନେକ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ରାଣୀ ବୀରାବତୀଙ୍କ କାହାଣୀ ବେଶ୍ ଜଣାଶୁଣା। ବୀରାବତୀ ନିଷ୍ଠାର ସହ ବ୍ରତ ରଖିଥିବା ବେଳେ ଭୋକଶୋଷରେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଭାଇମାନେ ଏକ ଗଛ ଉହାଡ଼ରେ ଦୀପ ଜଳାଇ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଇଁଥିବାର ମିଥ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କ ବ୍ରତ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ପରେ ବୀରାବତୀ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରି ଅତୁଟ ନିଷ୍ଠା ଓ ତପସ୍ୟା ବଳରେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଜୀବନ ଫେରାଇ ଆଣିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ। ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଆଖ୍ୟାୟିକା ଅନୁସାରେ, କରୱା ନାମକ ଜଣେ ପତିବ୍ରତା ନାରୀ ନିଜ ତପୋବଳରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଜୀବନଶୈଳୀ ବଦଳୁଥିଲେ ହେଁ କରୱା ଚୌଥର ଉତ୍ସାହ ମଳିନ ପଡ଼ିନାହିଁ। ବରଂ ଏବେ ଅନେକ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରେମ ଜଣାଇ ତାଙ୍କ ସହ ଉପବାସ ରଖୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ନୁହେଁ, ଏହା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ପିଢ଼ିକୁ ଏକାଠି କରିବା ସହ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନରେ ପାରସ୍ପରିକ ବିଶ୍ୱାସ, ସମର୍ପଣ ଓ ସ୍ନେହର ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରିଥାଏ।
